Wytyczne do koncepcji scenariusza wystawy stałej Muzeum Partyzantów Polskich Osuchy ’44 stanowią element opisu przedmiotu zamówienia i podstawę do opracowania scenariusza wystawy stałej. Wytyczne są elementem konsultacji organizowanych przez Inwestora Muzeum (powiat biłgorajski). OGŁOSZENIE O PRZEPROWADZENIU KONSULTACJI DOTYCZĄCYCH ZAKRESU MERYTORYCZNEGO WYSTAWY STAŁEJ MUZEUM PARTYZANTÓW POLSKICH OSUCHY ’44.

Idea:

Uhonorowanie przeszłości w miejscu, gdzie przyroda i historia współistnieją, tworząc unikatową opowieść.

Cele:

− kultywowanie pamięci historii Zamojszczyzny związanej z działaniami partyzanckimi i bitwą pod Osuchami jako symbolu ruchu oporu społeczeństwa polskiego wobec okupanta niemieckiego na terenie ziem polskich,
− inspirowanie do poznawania podstawowych wartości historii i kształtowanie wrażliwości poznawczej oraz rozwijanie postaw patriotycznych,
− edukowanie odwiedzających o ważnych wydarzeniach historycznych, które miały miejsce w regionie oraz zwiększanie świadomości i znaczenia lokalnego dziedzictwa w szerokim kontekście walki i oporu w czasie II wojny światowej,
− ukazanie regionu jako miejsca o bogatej historii, w której stawał on się polem bitwy i symbolem walki partyzanckiej, i w którym przyroda stanowi niemego, niezmiennego świadka historii.

Podstawowe założenia merytoryczne

Połączenie problematyki walki i życia partyzanckiego z doświadczeniami ludności cywilnej, zmuszonej do balansowania między zaangażowaniem w ruch oporu a unikaniem represji, jako motyw przewodni. Motyw rozwinięty poprzez ukazanie terroru okupanta i przenikania się przestrzeni życia cywilnego i partyzanckiego.
Podkreślenie związków pomiędzy partyzantami a terenem na którym działają.
Perspektywa wystawy powinna prezentować postrzegane zagadnienia z punktu widzenia obywateli państwa polskiego. Wystawa powinna również omawiać aspekty postrzegania polskich partyzantów przez ich przeciwników.
Szerszy kontekst powinien uwzględniać, tam gdzie to konieczne, doświadczenia innych narodów związane z ruchem partyzanckim.
Pokazanie jednoczesności wydarzeń wpływających na postawy i nastroje społeczeństwa (np. ostatnie walki wojny obronnej i powstanie Służby Zwycięstwu Polski – 27.09.1939 r., wejście sowietów do Polski i wejście Niemców do Biłgoraja – 17.09.1939 r.) również w szerszym kontekście, tak by dać odbiorcy możliwość odwołania się do prawdopodobnie znanych mu wydarzeń (np. bitwa na Łuku Kurskim i operacja „Werwolf”, lądowanie w Normandii i napływ jednostek niemieckich na południe Lubelszczyzny).
Wprowadzenie elementów biografii osób związanych z bitwą pod Osuchami; a w szerszym kontekście związanych z oporem i jednocześnie z Zamojszczyzną (żołnierze, oficerowie, sanitariuszki, kurierki, cywile, ofiary akcji eksterminacyjnych).
Wystawa powinna opowiadać o zagadnieniach z dwu bloków tematycznych podzielonych na sekcje i przedstawionych poniżej. Sekcje nie powinny być przenoszone pomiędzy blokami. Sekcje mogą być uzupełniane o nowe zagadnienia: zarówno aspekty lokalne jak i szeroki kontekst. Zagadnienia mogą być przenoszone pomiędzy sekcjami. Zjawiska przedstawione w sekcjach mogą się powielać występując w różnych kontekstach. Wskazane w wytycznych tematy mogą być uzupełniane, łączone lub usuwane. Wystawa powinna uwzględniać wykorzystanie posiadanych już eksponatów – lista proponowanych eksponatów do wykorzystania znajduje się na końcu załącznika.
Objętość sekcji w tym tekście nie świadczy o wadze poruszanych w nich zagadnień; ich umieszczenie ma na celu jedynie podkreślenie konieczności ich uwzględnienia.

Bloki tematyczne

Partyzanci Polscy

(sugerowane położenie: 1 piętro budynku)

Blok opowiada o ruchu partyzanckim w kontekstach historyczno-geograficznych: wychodząc od szerokiej, ogólnoeuropejskiej doby nowożytnej, zawężając perspektywę do Zamojszczyzny czasu wojny i okupacji niemieckiej z wyeksponowaną specyfiką lokalną. Porusza zagadnienia postrzegania partyzantów przez ich przeciwników. Opowiada o aspektach budujących opór (terrorze okupacyjnym) i reakcji na niego. Pokazuje dywersję i jej formy. Omawia pokrótce specyfikę najbliższej okolicy Osuch w kontekście doświadczeń ludności i walk zbrojnych.

Partyzanci

1.1. znaczenie terminu
1.2. konwencja haska
1.3. postrzeganie nieregularnych form walki w Europie ze szczególnym
uwzględnieniem perspektywy państwa niemieckiego

Polskie tradycje partyzanckie

2.1. potop szwedzki i inne działania nieregularne (np. Partyzantka Zaliwskiego)
2.2. powstanie styczniowe
2.3. etos partyzanta-spiskowca w kulturze polskiej

Doświadczenie wojny

3.1. I wojna światowa i wysiedlenie: bieżeństwo 1915 r. jako doświadczenie zbiorowe
3.2. pamięć o wojnie i represjach czasu zaborów, tradycje niepodległościowe; specyfika regionu – powiatu biłgorajskiego
3.3. wybuch II wojny światowej i układ Ribbentrop-Mołotow
3.4. bitwy na terenie Zamojszczyzny i rozwiązywanie oddziałów WP
3.5. żołnierze i oficerowie WP walczący na Zamojszczyźnie jako przyszła kadra konspiracyjna
3.6. elementy ciągłości państwa polskiego

Wobec okupacji

4.1. podział Polski pomiędzy III Rzeszę i ZSRR i jego skutki
4.2. pierwsze konspiracje
4.3. akcja AB i jej konsekwencje
4.4. terror gospodarczy
4.5. codzienne życie w okresie okupacji
4.6. przesiedlenia na teren powiatu
4.7. okupacyjne siły w powiecie biłgorajskim (w tym jednostki z Ukraińcami w składzie)

Terror i zagłada

5.1. akcja Reinhardt.
5.2. las jako azyl.
5.3. akcje represyjne za opór w tym pomoc ukrywającym się (np. Kamionka i Kulno)
5.4. Generalny Plan Wschodni (założenia, przebieg wysiedleń i reakcje na nie. Powstanie Zamojskie, los wysiedlonych)

Konspiracja w rozkwicie

6.1. jednostki i struktury związane z Rządem Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie
6.2. Polskie jednostki i struktury związane z Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich
6.3. cywilne zaplecze partyzantów
6.4. dywersja i jej skala

Eskalacja terroru i reakcja

7.1. “leśni” – partyzanci w percepcji władz okupacyjnych
7.2. Z konspiratorów – partyzanci: zasilanie szeregów formacji „leśnych”
7.3. pacyfikacje odwetowe – anatomia zbrodni
7.4. akcja przeciwpartyzancko-wysiedleńcza “Werwolf”
7.5. konsekwencje akcji “Werwolf”

Nadciągający Wicher

8.1. sytuacja międzynarodowa
8.2. sowieckie oddziały na Zamojszczyźnie
8.3. Rzeczpospolite Józefowska i Radecznicka
8.4. operacje przeciwpartyzanckie w skali okupowanej Europy
8.5. front na terenie II Rzeczpospolitej w pierwszej połowie 1944 r.

Blok II

Osuchy – bitwa
(sugerowane położenie: parter „starego” budynku).

Blok opowiada o operacji Sturmwind i jej kulminacyjnym punkcie – bitwie pod Osuchami. Narracja przechodzi po dwu pierwszych, wprowadzających, sekcjach do opowieści której tempo wyznaczają kolejne dni upływające w okrążeniu dążąc do apogeum – bitwy.

Plany i siły niemieckie

1.1. obozy przejściowe i los cywili na terenie objętym akcją w założeniach okupanta
1.2. działania “rządu” Generalnego Gubernatorstwa
1.3. jednostki okupanta zaangażowane w walkę

Sturmwind I

2.1. bitwa na Porytowym Wzgórzu i jej konsekwencje

Siły partyzanckie w okrążeniu i poza nim w akcji Sturmwind II

3.1. los cywili
3.2. działania dowództwa AK poza okrążeniem wywiad AK
3.3. oddziały partyzanckie i ich specyfika oraz dyslokacja

“Dzień po dniu”

4.1. losy zgrupowania AK-BCH w okrążeniu
4.2. losy innych oddziałów

Bitwa pod Osuchami
Lasy Puszczy Solskiej bezpośrednio po bitwie

6.1. zbrodnie na ludności cywilnej w rejonie Osuch (w tym działania jednostek Kałmuckich)
6.2. Rapy

Ekshumacje i tworzenie cmentarza w Osuchach
Pamięć miejsca zakończenie z odniesieniem do autentyczności zachowanego pola bitwy i innych omówionych na ekspozycji miejsc z najbliższej okolicy

8.1. powojenne losy wspomnianych wcześniej postaci ze szczególnym uwzględnieniem walczących pod Osuchami
8.2. niezmieniona topografia pola bitwy
8.3. upamiętnienie i pamięć o bitwie